Το πανεκπαιδευτικό κίνημα στην Καλιφόρνια και η ριζοσπαστική αριστερά

Τους προηγούμενους μήνες, τα πανεπιστήμια της Καλιφόρνιας έζησαν πρωτοφανείς κινητοποιήσεις και έκαναν το αίτημα για την υπεράσπιση και διεύρυνση της δημόσιας εκπαίδευσης γνωστό σε όλες τις ΗΠΑ. Η εμπειρία των κινητοποιήσεων αυτών είναι πολύτιμη τόσο για μέλλον του εκπαιδευτικού κινήματος στην Καλιφόρνια, όσο και για την αριστερά γενικότερα. Η παρακάτω ανάλυση της πολιτικής κατάστασης, των προβλημάτων που αντιμετωπίζει το κίνημα και του ρόλου της αριστεράς βασίζεται κυρίως στην εμπειρία μας από το πανεπιστήμιο του Berkeley.

Η κατάσταση του κινήματος και της αριστεράς στην Καλιφόρνια

Ίσως δε θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι το οργανωμένο εργατικό και φοιτητικό κίνημα στις ΗΠΑ είναι διαλυμένο. Υπάρχουν πολλοί κλάδοι χωρίς σωματεία, ενώ τα υπάρχοντα είναι ανίσχυρα ή ξεπουλημένα. Η λειτουργία τους είναι εξωφρενικά γραφειοκρατική, με αποτέλεσμα να έχουν χάσει πλήρως την επαφή και τον έλεγχο της βάσης τους. Οι ηγεσίες των σωματείων σπάνια παίρνουν προοδευτικές αποφάσεις και η μόνη δράση τους είναι να διαπραγματεύονται συμβάσεις. Πολύ συχνά τα σωματεία αποποιούνται το δικαίωμα απεργίας για όσο χρόνο διαρκεί η σύμβαση, ενώ απαγορεύεται με νόμο η απεργία σε ένδειξη αλληλεγγύης. Στους κλάδους που δεν έχουν σωματεία, η διαπραγμάτευση του μισθού και των συνθηκών εργασίας είναι καθαρά ατομική υπόθεση, με αποτέλεσμα την έξαρση του ανταγωνισμού μεταξύ των εργαζομένων. Στο χώρο των φοιτητών, οι υπάρχουσες φοιτητικές "κυβερνήσεις" (κάτι σαν τα ΔΣ των σχολών στην Ελλάδα) μερικές φορές ούτε καν εκλέγονται από τους φοιτητές. Τα μέλη τους χρησιμοποιούν αυτό το χώρο για την προώθηση προσωπικών τους σχεδίων και τον εμπλουτισμό του βιογραφικού τους.

Την ίδια στιγμή, η καταστολή οποιασδήποτε διαμαρτυρίας είναι αμείλικτη. Απαγορεύεται η ανάρτηση ανακοινώσεων και πανώ, η χρήση μεγαφώνων, η με οποιονδήποτε τρόπο διατάραξη της ομαλής λειτουργίας του πανεπιστημίου κλπ. Σε περίπτωση παραβίασης των κανονισμών, η αστυνομία του πανεπιστημίου προβαίνει σε συλλήψεις και η διοίκηση επιβάλλει έναν πολύ αυστηρό εσωτερικό κανονισμό. (Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση ενός φοιτητή που ανάρτησε πανώ εναντίον μιας συμφωνίας του πανεπιστημίου με τη ΒP και τιμωρήθηκε με απαγόρευση εισόδου στην πανεπιστημιούπολη για 2 χρόνια.)
Η κατάσταση του εργατικού και φοιτητικού κινήματος είναι αλληλένδετη με την κατάσταση της αριστεράς. Παρόλο που τα στερεότυπα υποστηρίζουν το αντίθετο, υπάρχουν όλες οι αποχρώσεις της αριστεράς, αλλά με πολύ λίγα μέλη και χωρίς σύνδεση με την εργατική τάξη. Οι όποιες κινητοποιήσεις (ενάντια στους πολέμους, για το σύστημα υγείας κλπ) οργανώνονται από την αριστερά εκτός σωματείων και οι εργαζόμενοι προσκαλούνται απλά να συμμετάσχουν. Οι οργανώσεις της αριστεράς έχουν "παραιτηθεί" από την προώθηση συλλογικών διαδικασιών: μπροστά στα τεράστια εμπόδια που συναντούν με τη γραφειοκρατία των σωματείων και προκειμένου να γίνει έστω μια διαμαρτυρία, δραστηριοποιούνται ανεξάρτητα από τις ενώσεις των εργαζομένων ή επιδίδονται μόνο σε θεωρητική ανάλυση και παραμελούν την πράξη. Εκτός από τις καθαρά πολιτικές οργανώσεις, στο πανεπιστήμιο αλλά και στην κοινωνία γενικότερα δραστηριοποιούνται πολλές άλλες ομάδες με ρεφορμιστικά πολιτικά χαρακτηριστικά, τα οποία δεν εμφανίζονται πάντα ξεκάθαρα. Οι ομάδες αυτές συσπειρώνονται συχνά με βάση την καταγωγή (ομάδες-οργανώσεις Αφροαμερικανών, Λατινοαμερικανών, Ασιατών κλπ.), τη θρησκεία, τη σεξουαλική προτίμηση ή κάποια συγκεκριμένα αιτήματα (νόμους κτλ).

Το πρόβλημα της συλλογικότητας

Ο ατομικισμός, όπως θα αναμέναμε σε ένα καπιταλιστικό σύστημα, είναι η κυρίαρχη ιδεολογία. Ωστόσο, η ιδιομορφία της αμερικάνικης κοινωνίας έγκειται στο ότι η ατομικιστική αντίληψη δεν κυριαρχεί ασφυκτικά μόνο στην οικονομική σφαίρα, αλλά και στις κοινωνικές σχέσεις. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή το άτομο είναι το κέντρο και η αιτία κάθε κοινωνικής αλλαγής και ιστορικής εξέλιξης, ενώ οι συλλογικότητες δεν έχουν κανένα ρόλο παρά το να εμποδίζουν την ατομική ελευθερία και δημιουργική έκφραση. Η απλοϊκή αυτή αντιμετώπιση της κοινωνίας ανάγει τα πάντα στο επίπεδο του ατόμου αγνοώντας τις σχέσεις εξουσίας. Για παράδειγμα, πολλοί θεώρησαν τους πρυτάνεις μια απλή ομάδα ατόμων που παίρνουν κακές αποφάσεις και δυσφημούν την υπόλοιπη διοίκηση του πανεπιστημίου, με τον ίδιο τρόπο που οι χούλιγκανς δυσφημούν τους φίλαθλους. Η αντίληψη αυτή γίνεται φανερή στις τάσεις που αμφισβητούν και αγωνίζονται για την ανατροπή του συστήματος. Δύο ακραία παραδείγματα είναι η προσωπολατρεία και η λογική του φωτισμένου ηγέτη (βλ. Ομπάμα) από τη μια και από την άλλη η λογική του μάρτυρα και των αποκομμένων από τον κόσμο δράσεων.

Αφενός η κυριαρχία του ατομικισμού και αφετέρου η σπανιότητα των μαζικών κινημάτων και της συλλογικής δράσης στην πρόσφατη ιστορία της τοπικής κοινωνίας δυσχεραίνει την εκ νέου δημιουργία συλλογικών μορφών λήψης αποφάσεων και δράσης. Πολλές μορφές οργάνωσης έπρεπε να επανανακαλυφθούν μέσα από μια χρονοβόρα διαδικασία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η προσπάθεια δημιουργίας μιας αμεσοδημοκρατικής γενικής συνέλευσης του πανεπιστημίου για το συντονισμό του αγώνα. Μεγάλη μερίδα των συμμετεχόντων είχε, και δυστυχώς συνεχίζει να έχει, την αντίληψη ότι μια ομάδα ανθρώπων μεγέθους λίγων δεκάδων ή εκατοντάδων είναι αδύνατο να πάρει δημοκρατικά μια απόφαση. Συνεπώς διάφορες ιεραρχικές δομές, όπως η σύσταση υπο-επιτροπών και η παραχώρηση αυξημένων αρμοδιοτήτων σε μικρή ομάδα συντονιστών, δοκιμάστηκαν κατά τη διάρκεια λίγων μηνών. Στις λίγες γενικές συνελεύσεις που πραγματοποιήθηκαν διάφορες συνιστώσες του κινήματος απογοητεύθηκαν είτε γιατί έβλεπαν να επαληθεύεται η πεποίθησή τους ότι δεν μπορεί να λειτουργήσει μια αμεσοδημοκρατική διαδικασία, είτε γιατί δεν μπορούσαν να εκφραστούν μέσα σε μια τόσο ιεραρχική δομή. Παρότι πολύς κόσμος έχασε την εμπιστοσύνη του στη δυνατότητα να οργανωθεί με αυτό τον τρόπο, αν παρατηρήσουμε την όλη πορεία εκ των υστέρων γίνεται φανερή μια αλλαγή των γενικών συνελεύσεων προς όλο και λιγότερο ιεραρχικές δομές. Παράλληλα, πολλοί συνειδητοποιίησαν την αναγκαιότητα δημιουργίας συλλογικών διαδικασιών στη θέση του "καθένας να κάνει αυτό που θεωρεί σωστό, όλα καλά είναι". Οι αλλαγές αυτές δεν ήταν ούτε σταδιακές ούτε προκαθορισμένες, αλλά σε μεγάλο βαθμό σχετίζονταν με τις κατά καιρούς συγκυρίες (πχ. έντονη καταστολή, ανάγκη λήψης άμεσα μιας απόφασης ή απουσία αυτής).

Προερχόμενοι από ένα περιβάλλον που οι κινητοποιήσεις είναι πολύ πιο συχνές δεν είχαμε ποτέ συνειδητοποιήσει πως διάφορες μορφές συλλογικής οργάνωσης και δράσης συμπεριφέρονται και ως πολιτιστικές παραδόσεις. Είναι δύσκολο η εξουσία να τις καταστείλει πλήρως, λίγες μικρές ομάδες αρκούν για να συντηρούνται για αρκετό χρονικό διάστημα. Ωστόσο αν κατασταλούν για πολύ καιρό είναι δύσκολο να επανεμφανιστούν και χρειάζεται να περάσουν από μια διαδικασία ατομικής και συλλογικής μάθησης στην οποία σημαντικό ρόλο μπορούν να παίξουν πολιτικές οργανώσεις και συλλογικότητες.

 Το πρόβλημα των καταπιεσμένων μειονοτήτων

Η ρατσιστική πολιτική διαχωρισμού και καταπίεσης στις ΗΠΑ είναι πολύ γνωστή και έχει μακριά ιστορία. Σήμερα σε διάφορες περιοχές της χώρας μεγάλες ομάδες πληθυσμών ζουν γκετοποιημένες και βλέπουν καθημερινά την ανισότητα. Αφροαμερικάνοι, Ινδιάνοι, διάφορα κύματα μεταναστών και άλλες κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες συνθέτουν ένα κοινωνικό μωσαϊκό που συχνά αναπαράγει την καταπίεση που δέχεται στις μεταξύ του σχέσεις. Η έντονη καταπίεση και οι ολοφάνερες ανισότητες όπως είναι φυσικό προκαλούν την αγανάκτηση και το θυμό των καταπιεζόμενων. Την κατάσταση αυτή εκμεταλλεύονται ρεφορμιστές ηγετίσκοι που αναλαμβάνουν να διαχειριστούν τα προβλήματα μειονοτήτων. Συγκεκριμένα, στο χώρο των φοιτητών υπάρχουν πολυάριθμες οργανώσεις από διάφορες εθνότητες, κοινωνικές και θρησκευτικές ομάδες που αντιμετωπίζουν πραγματικά πολιτικά προβλήματα. Ωστόσο, η όποια δράση τους όχι μόνο περιορίζεται στα πλαίσια του συστήματος αλλά είναι παγιδευμένη στις επιλογές που παρουσιάζουν οι ηγέτες τους ως "εκπρόσωποι" των ομάδων τους. Καθώς όλες οι επιλογές και πολιτικές κινήσεις γίνονται από τους υποτιθέμενους εκπροσώπους χωρίς συμμετοχή της βάσης τους δεν υπάρχουν ξεκάθαρες πολιτικές θέσεις, ούτε καν απλά ρεφορμιστικά αιτήματα. Οι γενικές συνελεύσεις αποτέλεσαν κίνδυνο για την εξουσία των διάφορων ηγετών με αποτέλεσμα να δεχτούν επίθεση και δυσφημιστούν ως μικροαστικό και ευρωκεντρικό μοντέλο οργάνωσης και ως ρατσιστικές δομές που αποκλείουν τις μειονότητες.

Ο ρόλος της ριζοσπαστικής αριστεράς

Μέσα σε αυτό το πολιτικό πλαίσιο συστάθηκε στο Berkeley η SWAT (Student Worker Action Team- Ομάδα Δράσης Φοιτητών και Εργατών) από ένα ευρύ φάσμα πολιτικών δυνάμεων και ανένταχτων ατόμων, συνδέοντας φοιτητές και εργαζόμενους. Βάζοντας κοινούς στόχους κατάφερε να δημιουργήσει γενικές συνελεύσεις φοιτητών και εργαζομένων συντελώντας στη μαζικοποίηση του κινήματος. Δυστυχώς, η πολιτική της ανομοιογένεια και η διαφορετική στάση των συνιστωσών της δημιούργησε διάφορα εμπόδια με αποτέλεσμα να μην καταφέρει να συνεχίσει τον στόχο της, δηλαδή το να φέρει έναν συγκροτημένο πολιτικό λόγο στις κινηματικές δομές που δημιουργήθηκαν.

Από τις πρώτες συνιστώσες που διαχωρίστηκαν στην πράξη από τη SWAT ήταν οι αναρχικοί, κάποιοι από τους οποίους αρχικά συμμετείχαν σε αυτή. Οι αναρχικοί ήταν οι πρώτοι που έφεραν πολιτικές θέσεις και πράξη στο εκπαιδευτικό κίνημα και ως ένα βαθμό παρέσυραν τις υπόλοιπες τάσεις. Παρότι με αυτό τον τρόπο συνετέλεσαν στην πολιτικοποίηση του κινήματος, η συμμετοχή τους στις δομές λήψης αποφάσεων ήταν τυχοδιωκτική και περιορισμένη. Αντιθέτως, η παρουσία της ρεφορμιστικής αριστεράς ήταν πολύ έντονη στις γενικές συνελεύσεις και τις διάφορες επιτροπές, με αποτέλεσμα οι αποφάσεις των γενικών συνελεύσεων να είναι λιγότερο πολιτικές από τις κατά καιρούς δράσεις που ξεκινούσαν με πρωτοβουλίες αναρχικών ομάδων. Το αποτέλεσμα είναι ότι αυτή τη στιγμή λείπουν ή δεν λειτουργούν αποτελεσματικά κινηματικές δομές με πολιτικά ριζοσπαστικό χαρακτήρα. Αυτό το κρίσιμο κενό πρέπει να καλύψει η SWAT φέρνοντας πολιτικές θέσεις και δράσεις στις μαζικές διαδικασίες και δραστηριοποιώντας τη βάση των μειονοτικών ομάδων σε ένα κίνημα με κοινά αιτήματα που θα απευθύνονται και στα ειδικά προβλήματά τους.

Μετά το κάλεσμα για γενική απεργία στο χώρο της εκπαίδευσης στην Καλιφόρνια στις 4 Μαρτίου, σχήματα ανάλογα με τη SWAT και γενικές συνελεύσεις άρχισαν να εμφανίζονται και σε άλλα πανεπιστήμια. Το επόμενο διάστημα είναι κρίσιμο για τη δημιουργία ενός πανεκπαιδευτικού κινήματος και η ριζοσπαστική αριστερά πρέπει να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων.

σ. & σ. από την Καλιφόρνια